Portret rodzinny Jana III,  Henri Gascar, 2 poł. XVII w. ,  Kraków, Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu
Główna Konkurs Moda i obyczaje Ubiory polskie Ubiory obce Tkaniny Słownik Bibliografia Inne
Ubiory polskie
Galeria portretów
Ubiory męskie
O formie i kroju polskich ubiorów
Żupan
Delia
Ferezja
Bekiesza
Kontusz
Czechman
Kiereja
Pasy w męskim ubiorze polskim w XVII wieku
Biżuteria i ozdoby ubioru polskiego w XVII wieku
Znalezione pod podszewką
Tajniki malowanej rekonstrukcji
Kopia kaftana Jana III
Kopia kaftana Jana III ze zbiorów Museum of Applied Arts w Budapeszcie
Elżbieta Litwiniak
Kopia kaftana powstała na potrzeby III edycji projektu Wilanów dla młodych talentów, którego kuratorką jest Pani Maria Zielińska – kustosz Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie.
Integralną częścią projektu jest konkurs Ubiory na dworze Króla Jana III przeznaczony dla uczniów, studentów, absolwentów uczelni artystycznych, szkół projektowania ubioru, a także wszystkich, którzy pragną zaprezentować swój talent i pomysłowość, odtwarzając historyczne stroje lub tworząc własne niepowtarzalne kreacje inspirowane ubiorami, jakie nosili król Jan III i jego otoczenie.
Badania nad tzw. kaftanem Sobieskiego datowanym na 1660-1670r., a także nad innymi zabytkami węgierskimi z tego okresu, takimi jak mente czy dolmány, znajdującymi się w zbiorach Museum of Applied Arts przeprowadzone zostały w okresie od 23 do 26. 06. 2014r.
Nasi eksperci to Panie: Ewa Orlińska-Mianowska – kustosz Kolekcji Tkanin Muzeum Narodowego w Warszawie, Monika Janisz – adiunkt w Kolekcji Tkanin Muzeum Narodowego w Warszawie, Elżbieta Litwiniak – archeolog, rekonstruktor historyczny i Maria Zielińska – kurator projektu Wilanów dla młodych talentów z Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie.
Badania obejmowały:
  • dokumentację tkaniny: pomiary, badanie struktury splotowej tkaniny wierzchniej i podszewki, szerokości brytu, wymiary raportu, ustalenie oryginalnego koloru
  • analizę sposobu szycia - łączenia poszczególnych części ubioru, szwy, wykończenia, pasmanteria, zapięcia
  • badanie i dokumentację kroju, w tym:
    • stan zachowania oryginalnych szwów (czy nie były przeszywane ponownie)
    • zdejmowanie formy i porównanie jej z żupanem, mente i dolmanem
    • dokumentację fotograficzną i rysunkową oraz uwagi w notatkach
Rezultatem przeprowadzonych badań są:
  • artykuły poświęcone kaftanowi oraz podobieństwom i różnicom męskich ubiorów węgierskich i polskich
  • Słownik etymologiczny nazw tkanin i ubiorów
  • bogata dokumentacja fotograficzna, która posłużyła do ilustracji wykładów poświęconych sposobom szycia i wykończenia ubiorów w XVII w.
  • wykonanie kopii kaftana Jana III Sobieskiego
Według karty opisowej zabytku jest to „kaftan, letnie mente”. Jedwab włoski, nici metalowe i jedwabne, broszowania, dł.128 cm / 135 cm, dł. Rękawa 45 cm, szer. Ramion 51 cm.
Według tradycji kaftan był własnością Jana Sobieskiego, króla Polski, który podarował go palatynowi Węgier księciu Pawłowi Esterházy’emu. Polski król i młody książę brali udział w walkach z Turkami. W 1683r., wspólna kampania pod Wiedniem związana została dobrą przyjaźnią. Możemy więc założyć, że jedwabny kaftan przeplatany złotem, zgodnie z ogólną praktyką ówczesnych czasów, w geście przyjaźni trafił jako prezent dla Pawła Esterházy’ego do jego skarbca, w którym prócz złota i srebra były również kaftany i płaszcze tureckie. Inwentarz skarbca Esterházych w roku 1725r. tak go opisuje: Jana Trzeciego króla polskiego, który był pod Wiedniem, kaftan letni o kolorze ciała przetykany złotymi kwiatami i z drobnymi złotymi guziczkami. Według katalogu wystawy z 1894r. w kaftanie pod podszewką znaleziono arkusz pergaminu z następującym opisem: " Fuit Serenissimi Haec vestis i Potentissimi Joannis III Polonarium regis, dum Turcam ab obsisioni Viennensi depelleret anno MDCLXXXIII".
Długi kaftan skrojony z włoskiego jedwabnego adamaszku niegdyś łososiowego – w kolorze ciała, obecnie w kolorze beżowo-złoto-żółtym. Tkanina broszowana jest metalowymi i jedwabnymi nićmi w układający się wzór szyszek i palmet o kształcie półksiężyców. We wzorze tkaniny widoczne są ponadto: sztyfty, kartusze i gałązki kwiatów. Kaftan cięty jest z prostokątów i trójkątów. Kliny boczne tyłu kaftana cięte są w odwrotnym kierunku tkaniny – kaftan ma zatem w tym miejscu wzór w przeciwną stronę. Prosty w ramionach. Rękaw pół-długi do łokcia. Rękawy wykrojone są z jednego kawałka tkaniny, co również powoduje odwrócenie wzoru tkaniny z przodu kaftana, podobnie jak w kaftanach tureckich z tego okresu. Kołnierz prosty wykładany. W biodrach widoczne są wybrzuszenia kroju tak, jak w kaftanach tureckich. Rozszerzający się ku dołowi, poszerzony dzwonowato. Z przodu obie poły skrojone pod kątem na skos, nałożone na siebie na całej długości materiału w ten sam sposób jak w kolekcji kaftanów tureckich w Muzeum Topkapi w Stambule i w londyńskim Muzeum Wiktorii i Alberta. Na górze, od szyi zapięcie na 30 guzików kulistych, filigranowych ze srebra złoconego gęsto naszywanych jeden pod drugim. Guzy zapinane są na pętelki z jedwabnych nici. Linia zapięcia nie biegnie równolegle wzdłuż brzegu, a na skos, co jest analogią do zapięć kaftanów tureckich. Podszewka zachowała się tylko w małych fragmentach na krawędziach obiektu. Pomiędzy warstwami tkaniny wierzchniej i podszewki widoczna jest warstwa ocieplająca. Według opisu z katalogu cała powierzchnia kaftana pierwotnie pikowana była watą bawełnianą i podszyta białą/jasną tkaniną o splocie płóciennym . Pikowanie szyte było w siatkę o kwadratach ok. 4,5 x 4,5 cm czerwoną jedwabną nicią. Podobnie szyte i pikowane były zabytki z XVI i XVII wieku zachowane w Muzeum Topkapi w Stambule. Przepikowane podszycie jest kolejnym podobieństwem ubioru wiązanego z osobą Sobieskiego ze strojami tureckimi, występuje ono zwłaszcza w kaftanach bojowych typu tegiłaja.
Po przeprowadzeniu badań i udokumentowaniu struktury tkaniny mogłyśmy podjąć decyzję o możliwości wykonania kopii stroju Sobieskiego. Okazało się, że koszty odtworzenia tkaniny z której został wykonany kaftan przerośnie nasze możliwości finansowe. Mamy w tym momencie do wyboru: albo musimy zadowolić się dokumentacją fotograficzną zabytku i formą wykroju, albo znajdziemy alternatywę. Zadecydowałyśmy o wykonaniu malowanej rekonstrukcji wzoru na tkaninie. Pracę tę wykonała Pani Anna Gnieciecka.
Dzięki wiedzy z badań w muzeum dobrane zostały właściwe tkaniny, odpowiednie nici do szycia i na pasmanterię, zamówione zostały guzy.
Materiały:
  • tkanina jedwabna
  • tkanina wełniana o płóciennym splocie na podszewkę
  • wypełnienie wełniane - watolina
  • nici jedwabne w odcieniu czerwieni
  • włóczka jedwabna w dwóch kolorach do wykonania: pętelek do zapięcia przy kaftanie oraz sznureczka do obszycia kołnierza
  • nici oplecione złota blaszką do wykonania pasmanterii przy zapięciu
  • guzy zrobione na zamówienie
  • ostre nożyczki, cieniutkie igły i szpilki do jedwabiu
  • widełki do zrobienia sznurka
Ściegi:
  • ścieg przed igłą prosty
  • ścieg za igłą
Pierwszy krok po dobraniu odpowiedniej tkaniny, to wykrojenie poszczególnych części ubioru.
Drugi krok, to malowanie wzoru.
Po namalowaniu wzoru przyszła kolej na szycie. Zarówno elementy z tkaniny wierzchniej jak podszewki zszywane są ze sobą ściegiem prostym przed igłą, wkłucie igły następuje co ok. 3-4 mm.
Wzdłuż długich brzegów podszewka z materiałem wierzchnim również połączona jest ściegiem prostym przed igłą.
Dolna krawędź kaftana oraz szwy na ramionach zszyte są ściegiem za igłą. Ścieg w tych miejscach jest gęściejszy, jakby chciano wzmocnić te miejsca bardziej niż inne.
Po umieszczeniu między warstwami tkaniny wierzchniej i podszewki warstwy ocieplającej przepikowałam poszczególne części kaftana. Pikowanie pokrywało cały kaftan. Szyte było w siatkę o kwadratach ok. 4,5 x 4,5 cm czerwoną jedwabną nicią. Wzdłuż długich brzegów kaftana, jego dolnej krawędzi oraz przy otworach kieszennych i krawędziach rękawów pikowanie jest gęściejsze: w pierwszym rzędzie co ok. 1,5-2 cm, w drugim rzędzie co ok. 2-3 cm.
Po przepikowaniu wszystkich części połączyłam je ze sobą ściegiem prostym przed igłą.
Teraz przyszedł czas na wykończenie. Sznureczki z jedwabnych nici do obszycia kołnierza i zrobienia pętelek wykonałam na widełkach.
Pasmanterię przykrywającą przyszycie guzów i pętelek, jednocześnie zdobiącą zapięcie, wykonałam z nici owiniętych złotą blaszką wg odpowiedniego schematu.
Na koniec pozostały ostatnie wykończenia i sesja zdjęciowa.
Integralną częścią projektu jest konkurs i wystawa pokonkursowa. Kaftan w czerwcu 2016 roku zostanie zaprezentowany na wystawie gdzie będzie można go zobaczyć.
© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie 2015. Wszelkie prawa zastrzeżone.
stat