Portret rodzinny Jana III,  Henri Gascar, 2 poł. XVII w. ,  Kraków, Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu
Główna Konkurs Moda i obyczaje Ubiory polskie Ubiory obce Tkaniny Słownik Bibliografia Inne
Ubiory polskie
Galeria portretów
Ubiory męskie
O formie i kroju polskich ubiorów
Żupan
Delia
Ferezja
Bekiesza
Kontusz
Czechman
Kiereja
Pasy w męskim ubiorze polskim w XVII wieku
Biżuteria i ozdoby ubioru polskiego w XVII wieku
Znalezione pod podszewką
Tajniki malowanej rekonstrukcji
Kopia kaftana Jana III
Tajniki malowanej rekonstrukcji
Anna Gnieciecka
Co zrobić, gdy nie można znaleźć tkaniny z określonym wzorem odpowiedniej tkaniny wzorzystej do wykonania rekonstrukcji historycznego ubioru? To pytanie nurtuje wiele osób zajmujących się odtwarzaniem dawnych strojów.
Istnieje kilka możliwości. Można spróbować wydrukować dany wzór. Jednak brak kontroli nad tym procesem może spowodować, że nadruk będzie odmienny od oryginału. Jest też możliwość wytkania materiału na zamówienie, będącego dokładną kopią oryginału. W ten sposób wykonano rekonstrukcję tkanin z weluru wzorzystego z XVIII wieku, stanowiących obicia ścienne w Sypialni Króla. Nowe tkaniny wytkano w Fondazione Arte della Seta Lisio we Florencji. Przygotowania i proces tkania nowych obić przedstawiły Barbara Czaja-Szewczak i Julie Holyoke w artykułach: XVIII-wieczne tkaniny ścienne z Sypialni Króla i ich współczesne rekonstrukcje oraz Rekonstrukcja weluru wzorzystego wykonana przez Fondazione Lisio do Sypialni Króla, część II, zamieszczonych w Wilanowskim informatorze konserwatorskim 2013 (s. 29‒52). Jest to jednak sposób bardzo kosztowny i długotrwały. Metodą bardzo dokładnego i niedrogiego imitowania motywów tkaniny, nad którą można mieć pełną kontrolę, jest wykonanie malowanej rekonstrukcji wzoru.
W tym artykule przedstawimy sposób wykonania malowanej rekonstrukcji wzoru tkaniny z kaftana Jana III Sobieskiego ze zbiorów Muzeum Sztuk Dekoracyjnych w Budapeszcie (nr inw. 236/1957). Według informacji znajdujących się na stronie tego muzeum ubiór został uszyty między 1660 a 1670 rokiem z włoskiego jedwabnego adamaszku.
Adamaszki najczęściej były jednobarwnymi tkaninami jedwabnymi, które charakteryzują się połyskliwym tłem i matowym wzorem. Kontrast ten uzyskiwano dzięki zastosowaniu różnych splotów tkackich. Tak też jest w wypadku tkaniny kaftana Jana III Sobieskiego, gdzie tło jest gładkie i błyszczące, a wzór matowy. Choć należy zauważyć, że w zależności od kąta padania światła tło może być matowe, a wzór błyszczący.
Niekiedy adamaszki mają wątki dodatkowe z nici z oplotem metalowym lub jedwabnym  w tkaninie kaftana występują wątki z oplotem metalowym w kolorze starego złota oraz wątek z zielonego jedwabiu.
Rysunek ornamentów na tkaninie kaftana jest rozbudowany, szczegółowy i wypełnia całą powierzchnię tkaniny. Całość jest zrównoważona i harmonijna. Kompozycja motywów ma układ otwarty i jest symetryczna względem osi pionowej. Motywy znajdują się w układzie alternującym  występują naprzemiennie w mijających się rzędach, z przesunięciem o jeden względem poprzedniego rzędu. Raport tkaniny składa się z kilku elementów dekoracyjnych: kartuszy, stojących prostokątów, dwóch rodzajów ulistnionych i ukwieconych gałązek oraz elementów zbliżonych kształtem do szyszek i półksiężyców wytkanych nićmi z oplotem metalowym, obecnie w kolorze starego złota.
Pierwszym krokiem do wykonania malowanej rekonstrukcji jest znalezienie odpowiedniej tkaniny, na której zostanie namalowany wzór. W miarę możliwości powinna być ona taka sama lub jak najbardziej zbliżona do oryginału – w tym wypadku naturalny jedwab, lekko sztywny i niezbyt gruby. Kaftan pierwotnie był koloru cielistego, teraz ma kolor żółtawobeżowy. Kolor tkaniny, z której wykonano rekonstrukcję, dobrano do obecnej barwy kaftana. Kupno jedwabiu w stosownym kolorze nie zawsze jest łatwe, mimo dosyć dużego wyboru tkanin jedwabnych na rynku. W wypadku tkanin z włókien naturalnych istnieje również możliwość ufarbowania na odpowiedni kolor, pasujący do oryginału. Kopię kaftana Jana III Sobieskiego uszyto z naturalnego jedwabiu w kolorze beżowozłotym.
Drugim niezwykle ważnym etapem jest opracowanie wzoru tkaniny. Należy określić wysokość i szerokość raportu, który wynosi 18‒18,5 x 12,7‒13 cm. Następnie trzeba odrysować wzór na przezroczystej folii, zeskanować, poddać obróbce komputerowej i wydrukować.
Trzeci etap to dobór odpowiednich farb do wykonania malowanej rekonstrukcji. Na rynku dostępne są akrylowe farby różnych firm do wszystkich rodzajów tkanin oraz farby wodne ‒ specjalnie do malowania na jedwabiu. Po przeprowadzonych próbach okazało się, że najlepsze efekty uzyskano, stosując uniwersalne, nietoksyczne farby akrylowe do tkanin, które nawet po stosunkowo dużym rozwodnieniu nie rozmywają się na powierzchni tkaniny, w przeciwieństwie do farb do jedwabiu. Przygotowano farbę w kolorze żółtobeżowym, nieco ciemniejszym od koloru tkaniny. Elementy, które na tkaninie kaftana są wykonane z nici z oplotem metalowym (szyszki i półksiężyce), namalowano stosując farbę do tkanin w kolorze starego złota. W co drugim motywie szyszki i półksiężyca występują jedwabne wątki w kolorze zielonym, toteż sporządzono farbę w odpowiednim odcieniu.
Przygotowane farby nieznacznie rozwodniono, tak aby uzyskać odpowiednią konsystencję  płynną, lecz niezbyt gęstą. Farby akrylowe okazały się bardzo wydajne, do namalowania wzoru na wszystkich fragmentach wykroju kaftana w zupełności wystarczyły słoiczki farb o pojemności 50 ml.
Wzór wykonany farbą jest matowy i w zależności od kąta padania światła staje się bardziej lub mniej widoczny, co jest ogromną zaletą, gdyż tkanina oryginału to adamaszek, gdzie wzór także uwidacznia się pod różnymi kątami padania światła. Dlatego istotne było odpowiednie przygotowanie farby, tak aby jej kolor jak najlepiej oddawał kolor motywów i charakter tkaniny kaftana.
Gdy materiały zostały przygotowane, można było przystąpić do najważniejszego etapu prac – malowania wzoru. Niezbędny do wykonywania malowanej rekonstrukcji jest stół z podświetlanym blatem. Wcześniej skrojone fragmenty kaftana ułożono na folii z odrysowanym wzorem, zwracając szczególną uwagę na kierunek układania się motywów. Niezmiernie ważne było to, aby na wszystkich fragmentach tkaniny, zwłaszcza przy krawędziach i szwach, wzór układał się tak jak na kaftanie Jana III Sobieskiego. Następnym istotnym czynnikiem, który należało wziąć pod uwagę, była łamana linia wzoru. W związku z tym należało tak namalować poszczególne motywy, aby zachować ukośne linie.
Bardzo cienkie pędzelki idealnie sprawdziły się przy malowaniu cienkich, ukośnych linii. Plastyczność motywów uzyskano poprzez zróżnicowanie kolorystyczne linii  niektóre są ciemniejsze, inne jaśniejsze, co sprawia, że dany fragment tkaniny nie jest płaski i monotonny. Przy wykonywaniu malowanej rekonstrukcji wzoru należało zachować wielką ostrożność, gdyż podczas malowania nie można popełnić żadnych błędów ani wprowadzać poprawek.
Wykonanie malowanej rekonstrukcji tak szczegółowego, skomplikowanego wzoru było czynnością pracochłonną i długotrwałą, która mimo to okazała się bardzo przyjemna i przyniosła wiele satysfakcji.
Informacje techniczne:
  • Do wykonania odrysów na folii przydatne są cienkopisy różnej grubości linii, np. firmy Faber-Castell (Multimark 1523 permanent, grubość linii S), którymi można pisać po niemal każdej gładkiej powierzchni i które są odporne na zmywanie.
  • Jeśli nie dysponujemy profesjonalnym stołem z podświetlanym blatem, można samemu go skonstruować. Na kobyłkach lub innych podpórkach można położyć płytę z przezroczystego pleksi, do której od spodu należy przymocować źródło światła o niezbyt dużej mocy. Przy mocnym oświetleniu malowane motywy nie są dostatecznie widoczne i nie ma odpowiedniej kontroli nad ich grubością, także oczy szybko się męczą.
  • Kolor żółtobeżowy uzyskano, mieszając farby firmy Fevicryl w kolorach: Yellow ochre, Chrome yellow, Burnt sienna. Do uzyskania odpowiedniego odcienia zielonego wymieszano farby w kolorach Olive green i Yellow ochre. Elementy, które na tkaninie kaftana są wykonane z nici z oplotem metalowym (szyszki i półksiężyce), namalowano stosując farbę do tkanin firmy Nerchau (seria Textile Art) w kolorze starego złota (802 Gold).
  • Motywy wzoru wykonano pędzelkami firmy Daley-Rowney z miękkiego, syntetycznego włosia w rozmiarze 000 i 00, natomiast elementy ‒ złotą farbą pędzelkami w rozmiarze 1 i 2.
© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie 2015. Wszelkie prawa zastrzeżone.
stat