Portret rodzinny Jana III,  Henri Gascar, 2 poł. XVII w. ,  Kraków, Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu
Główna Konkurs Moda i obyczaje Ubiory polskie Ubiory obce Tkaniny Słownik Bibliografia Inne
Ubiory polskie
Galeria portretów
Ubiory męskie
O formie i kroju polskich ubiorów
Żupan
Delia
Ferezja
Bekiesza
Kontusz
Czechman
Kiereja
Pasy w męskim ubiorze polskim w XVII wieku
Biżuteria i ozdoby ubioru polskiego w XVII wieku
Znalezione pod podszewką
Tajniki malowanej rekonstrukcji
Kopia kaftana Jana III
O formie i kroju polskich ubiorów
Ewa Orlińska-Mianowska
Męski ubiór polski w XVII wieku składał się z wielu elementów, wśród których najważniejszymi były ubiory wierzchnie:
delia 1 i kontusz oraz noszony pod nimi żupan. Wszystkie te części mają ciekawy i nie do końca zbadany rodowód, wciąż będący przedmiotem sporów wśród badaczy. Polski ubiór narodowy kształtował się pomiędzy Zachodem a Wschodem, pośród wielu narodowości zamieszkujących Rzeczpospolitą, tworzących barwną, wielokulturową mozaikę. Stąd też na formy ubiorów noszonych w Polsce doby Sobieskiego wywarła wpływ zarówno moda i kultura zachodnioeuropejskiej, jak i bliskowschodnia.
Ustalenie się pełnej formy stroju przebiegało zgodnie z przyjętym na zachodzie Europy zwyczajem ubierania się w kilka warstw odzieży, w tym dwie zasadnicze: suknię wierzchnią i spodnią. Odmienność stroju noszonego w Polsce w stosunku do mody europejskiej tego czasu wynikała z zamiłowania do barwnej i pełnej przepychu kultury Orientu, dobrze znanej dzięki licznym kontaktom handlowym i politycznym. Fascynacja wystawnością bliskowschodniego dworu przejawiała się także w naśladowaniu jego obyczajów, zwłaszcza w XVII stuleciu, kiedy wzajemne kontakty były bliskie, a wielu Polaków przebywało na wschodnich dworach raz z poselstwem, innym razem w niewoli. Stąd zamiłowanie na polskich dworach do kolorowych orszaków magnackich straży, które tworzyli tureccy czy tatarscy jeńcy, lub grający ich rolę chłopi ubrani w oryginalne stroje, mieniące się wzorzystymi i złotolitymi tkaninami.
Jedwabie tkane złotą i srebrną nicią, pochodzące ze wschodnich wytwórni, cieszyły się wielkim uznaniem i popularnością wśród polskich wielmożów. Stosowano je do szycia reprezentacyjnych ubiorów, ozdabiania namiotów i miejsc postoju w czasie wypraw lub podróży, na oporządzenie końskie, dekorację siedzib i wreszcie składano w kościołach jako tekstylne wota z przeznaczeniem na ubiory liturgiczne. Tekstylia te były nie tylko importem czy zdobyczą wojenną, lecz także cennymi darami przywożonymi z misji dyplomatycznych na Wschodzie. Wspaniałe tureckie i perskie jedwabie pięknie prezentowały się na polskich ubiorach, których obszerna forma kroju – w przeciwieństwie do bliskiej ciału formy kroju ubioru zachodniego - dawała możliwości ukazania niezwykłych, rozbudowanych wzorów mieniących się złotą lub srebrną nicią.
Wyróżniające się w kroju polskiego stroju elementy zaczerpnięte z mody wschodniej widoczne są także w ubiorach węgierskich, chorwackich oraz ruskich, które również często szyto ze wschodnich tkanin.
Przyjmuje się, że ostateczne ukształtowanie podstawowych form polskiego ubioru narodowego nastąpiło w XVI wieku i w pewnym sensie zostało zapisane w dziele Cesare Vecellio, Degli habiti antichi e moderni di diverse parti del mondo…, wydanym po raz pierwszy w 1590 roku w Wenecji. Księga pokazuje olbrzymie podobieństwo ubioru polskiego do noszonych wówczas ubiorów chorwackich, słowackich i tureckich. Na jednej z kart opisanej jako Croatio przedstawiony jest mężczyzna z podgoloną głową, ubrany w długi fałdzisty ubiór pasowany w talii i podszyty futrem – bez tego opisu wizerunek mógłby być także odczytany jako przedstawienie ubioru polskiego. W komentarzu autor napisał:
habito sopraposto non solo appartiene à Crovatti, ma Ungari et quasi à Polacchi2.
Łukasz Górnicki (1527-1603), współczesny Vecellio sekretarz Zygmunta Augusta, krytykuje sposób ubierania się Polaków, którzy często zakładali obce stroje: „ Bo dziś u nas tak wiele jest strojów, iż im liczby nie masz: to po włosku, to po hiszpańsku, po brunszwicku, po usarsku dwojako staro i nowo, po kozacku, po tatarsku, po turecku drudzy; i drugie stroje są, których ja nie znam zaprawdę" (Dworzanin polski, 1549). Ta rozmaitość ubiorów nie dziwi, gdy przyjrzymy się bogactwu krojów różnych ubiorów zawartych w ówczesnych księgach krawieckich.
Stroje węgierskie były popularne w Polsce w czasach Zygmunta Augusta, głównie jako model ubiorów wojskowych. Pierwszymi były tzw. vestes hussaronicae, ubiory lekkiej jazdy kawalerii huzarów węgierskich. Węgierskie żupice (
szubice)3, przypominające w kroju deli i
giermaka4, noszono w Polsce w XVI w., podobnie jak
dolmany5, uważane przez niektórych badaczy za prototypy żupanów. Podobieństwo to było szczególnie widoczne w XVII wieku w niektórych elementach kroju: w prosto krojonych plecach i klinach poszerzających boki. Formy tych ubiorów znajdowały się w księgach krawieckich obok wykroju żupicy i
mente6. Można w nich było znaleźć także różne typy strojów zarówno tych o formach kroju wykształconych w oparciu o miejscową tradycję, jak i tych o specjalnym przeznaczeniu. W XVII-wiecznych statutach krawieckich i księgach wzmiankowane są ubiory noszone w regionach zupełnie odległych geograficznie. W ten sposób jeden z najstarszych krojów wierzchniego polskiego ubioru z 1640 roku zachował się w hiszpańskiej księdze Martina de Andūxar, Geometria y trazas pertenecientes al oficio de sastres, wydanej w Madrycie w tymże roku. Autor, obok popularnych w tym czasie 320 innych wykrojów ubiorów męskich, kobiecych i przeznaczonych dla osób duchownych, zamieścił wykrój, który podpisał:
capotta Polaco7.Opisany dosyć szczegółowo rysunek przedstawia krój ubioru z kołnierzem lub kapturem, o długich rękawach wszywanych z nieznacznym podkrojem z przodu. W opisie wymieniony jest rodzaj i ilość potrzebnej do jego wykrojenia tkaniny. Wykrój wykazuje pewną odmienność w stosunku do innych wierzchnich zachodnich ubiorów tego okresu, zamieszczonych we wspomnianej księdze. Charakterystyczne jest dla niego poszerzanie pół na dole przez trójkątne kliny, które obowiązywało jeszcze w kroju kontuszy w XVIII wieku. Prosty sposób krojenia pleców jest podobny do kroju jednego z zachowanych polskich XVII-wiecznych żupanów i kaftanów wschodnich.
Jednak zachowane rozkładki w księgach krawieckich nie są wystarczającym materiałem do otworzenia różnych typów ubiorów. Pokazują to rysunki wykroju zachowanych ubiorów, m.in. ze zbioru Victoria and Albert Museum, wykonane przez angielską badaczkę Janet Arnold, które ujawniają wiele detali trudnych do odnalezienia na historycznych rysunkach kroju.
Zarówno w XVI, jak i w XVII wieku krój i konstrukcja odzieży były uzależnione od szerokości i długości tkaniny, z jakich ją szyto. Na stosowanym wówczas krośnie można było tkać tekstylia wzorzyste o szerokości między 48 a 54 cm (nieco mniej niż jeden ówczesny łokieć) w sztukach po kilka
metrów8. Szersze od wzorzystych tkanin były tkaniny gładkie wełniane, których szerokość mogła przekraczać metr. Tkaniny wytwarzano w belach, zwykle o podobnej długości, w zależności od rodzaju. Sukna miały długość 20 postawów, tj. 11 metrów. Droższe tkaniny sprzedawano także w półsztuczkach wynoszących 6 łokci. Warianty kroju dla długich ubiorów z tkanin o wąskich
brytach9 uzyskiwano przez poszerzające dół trójkątne kliny (miejsce zszycia biegło po skosie tkaniny, co pozwalało zachować dobrą układalność zszytego materiału). W ubiorach pochodzenia wschodniego, w których nie stosowano podkroju pod pachą, kliny wszywano także do rękawów. Taką konstrukcję stosowano na Bliskim i Dalekim Wschodzie, we wschodniej części Europy, a także na Zachodzie, głównie w kroju koszul i prostych tunik.
Poszczególne części składające się na ubiór rozmieszczano na tkaninie tak, aby zużycie materiału było jak najmniejsze. Zebrane razem rysunki, tzw. rozkładki, zawierające formy różnych wykrojów oraz instrukcję sposobu łączenia poszczególnych części, tworzyły księgi, nieocenione źródło wiedzy dla każdego adepta sztuki krawieckiej. Krawcy, przemieszczając się po Europie w poszukiwaniu pracy, zabierali ze sobą księgi wykrojów, a mniej zamożni jedynie najpopularniejsze wykroje. W ten sposób przenoszono i upowszechniano różne typy odzieży często w rejonach Europy odległych od ich pochodzenia. Tłumaczy to również rozmaitość zawartych w księgach krawieckich krojów pochodzących z różnych regionów Europy.
Gdy w końcu XVI i na początku XVII wieku kształtowały się formy męskiego ubioru narodowego, wzrastało jednocześnie zapotrzebowanie na stroje zagraniczne. Odmienność krojów i rodzajów stosowanych tkanin spowodowała, że w cechach krawieckich wyodrębniły się specjalizacje. Ubiory zachodnie, zwłaszcza kobiece, o wyrafinowanych formach, wymagały odpowiedniego sposobu krojenia.

Przypisy
  1. Delia (delikatna, deliunak, delura, nasuwie) ‒ okrycie męskie podbite futrem, noszone w XVI w. i pierwszej połowie XVII w. Najpierw zakładano je na rękawy, później często narzucano tylko na ramiona. Stosownie do mody delie miały różną długość, podobnie zmieniała się długość ich kołnierzy. Zapinano je na guzy, potem także na pętlice. W lecie noszono delie bez futra.
  2. Popularne dzieło Cesare Vecellio utrwaliło stereotypowe wyobrażenie o ubiorach noszonych w różnych częściach Europy i Bliskiego Wschodu. Prezentowane typy strojów, jak sugerował tytuł dzieła, starego i nowego kroju były odwzorowaniem bieżącej i dawnej mody oraz typowych dla epoki wyobrażeń o ubiorach różnych nacji, uzupełnionych niekiedy wyobraźnią artysty.
  3. Żupica (iopula) ‒ na początku XVI w. krótki, do pasa, ciasny ubiór z rękawami, z przodu otwarty na koszuli. Na podstawie wykrojów zamieszczanych w XVII-wiecznych księgach krawieckich można wnioskować, że był to ubiór jeździecki, szyty z jeleniej skóry, zbliżony do husarskiego ubioru węgierskiego. W tekstach literackich z XVI w. występuje jako suknia domowa, a także długa wierzchnia suknia o charakterze reprezentacyjnym.
  4. Giermak ‒ długi męski ubiór polski, zapinany do dołu na pętlice i guzy, z dużym kołnierzem futrzanym, nakładanym na rękawy. Moda zaczyna się w końcu XV w. (1592), popularny w XVI w.; należał do VESTES HUSSARONICAE w latach 1544‒1549 na dworze Zygmunta Augusta; w XVII w. w ubiorach mieszczańskich.
  5. Dołman, dołoman ‒ kaftan noszony na inne okrycie, pochodzący z narodowego ubioru węgierskiego. W Polsce noszony w XVI i pierwszej połowie XVII w.; początkowo, ze względu na długość, określany jako kurta, używany zamiast żupana, później w mundurze wojskowym i w liberiach hajduków. Zapinany na guzy, zwykle szamerowany.
  6. Mente – wegierski ubiór wierzchni, spełniający podobną funkcję jak noszony w Polsce kontusz.
  7. Juan de Alcega, Taylor`s Pattern Book 1589. Facsimile. Wstęp J.I Nevinson, Bedford 1979.
  8. Łokieć warszawski albo staropolski (podstawowa miara w ówczesnej Rzeczypospolitej) wynosił w przybliżeniu 59,6 cm.
  9. Bryt – szerokość warsztatowa tkaniny, mierzona od krajki do krajki, tj. między brzegami, gdzie zawraca czółenko. Najwęższe były tkaniny wzorzyste, w których trzeba było stosować dużą liczbę wątków dekoracyjnych, najszersze tkaniny gładkie, gdzie przy warsztacie, przy przerzucaniu czółenka, pracowało dwóch tkaczy.

Bibliografia
  • Bartkiewicz M., Odzież i wnętrza domów mieszczańskich w Polsce w drugiej połowie XVI i w XVII wieku, Wrocław‒Warszawa‒Kraków‒Gdańsk 1974.
  • Barbara Markowsky, Kunstgewerbemuseum der Stadt Köln, Europäische Seidengewebe des 13.-18. Jahrhunderts, Köln, 1976., 203 -287
  • Biedrońska- Słotowa B., Orient w sztuce polskiej, kat. wystawy, Kraków 1992, II/15, s.73
  • Pośpiech A., Szkic do portretu sarmaty na podstawie wielkopolskich szlacheckich pośmiertnych inwentarzy mobilów z drugiej połowy XVII wieku [w:] „Ubiory w Polsce.
  • Materiały III Sesji Klubu Kostiumologii i Tkaniny Artystycznej przy oddziale Warszawskim Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa 1992" , Warszawa 1994.,s. 28 - 45
  • Biedrońska- Słotowa B., Ubiór narodowy zwany kontuszowym. Dzieje i przemiany opracowane na podstawie zachowanych ubiorów zabytkowych i ich części oraz w świetle źródeł ikonograficznych i literackich, Kraków 2005.
  • Biedrońska- Słotowa B., Ubiór Stanisława Daniłowicza i jego orientalne cechy, [w:] „Ubiory w Polsce. Materiały III Sesji Klubu Kostiumologii i Tkaniny Artystycznej przy oddziale Warszawskim Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa 1992" , Warszawa 1994.s. 119-125
  • Odsiecz Wiedeńska 1683, kat. Wystawy jubileuszowej w zamku Królewskim na Wawelu w trzechsetlecie bitwy, Kraków 1990, kat. nr 28, s. 98-99
  • Taszycka M., Włoskie jedwabne tkaniny odzieżowe w Polsce w pierwszej połowie XVII wieku, Wrocław 1971.
  • Taszycka M., Włoskie tkaniny jedwabne w Krakowie w drugiej połowie XVII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. XXVI, 1978, nr 2, s. 133‒152.
  • Tompos L., Wykroje węgierskich dolmanów i mente w XVII w. [w:] „Ubiory w Polsce. Materiały III Sesji Klubu Kostiumologii i Tkaniny Artystycznej przy oddziale Warszawskim Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa 1992" , Warszawa 1994., s.112 -118
  • Turnau I. , Technika polskiego krawiectwa od XIV do pierwszej połowy XIX w. „Analecta“, R. IX, 2000, z. 2 s. 201‒223.
  • I. Turnau, Słownik ubiorów, Warszawa 1999, s. 206.
  • Juan de Alcega, Taylor`s Pattern Book 1589. Facsimile. Wstęp J.I Nevinson, Bedford 1979
© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie 2015. Wszelkie prawa zastrzeżone.
stat