Synowie króla Jana Sobieskiego: Aleksander, Konstanty i Jan, artysta nieokreślony, 1685, Muzeum Narodowe w Krakowie
Główna Konkurs Dziecko Ubiory dziecięce Moda XVII w. Moda XVIII w. Moda XIX w. Tkaniny Rekonstrukcje Inne
Ubiory dziecięce
Rekonstrukcja osiemnastowiecznego czepka dziecięcego
Analiza i rekonstrukcja ubioru chłopięcego
Odzież dziecięca od powijaków do 5. roku życia w XVII-XIX w.
Powijaki
Ukryta płeć
Atrybuty dzieciństwa
Skradzione dzieciństwo
Odzież z myślą o dzieciach
Stroje dziewcząt
Etoński garniturek
Ubiory na dziecięcych portretach trumiennych
Tkaniny stosowane na ubiory dziecięce od XVII do XIX wieku
Analiza i rekonstrukcja ubioru chłopięcego ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu
Elżbieta Dunin-Wąsowicz
Ubranko chłopięce z zielonego rypsu, przechowywane w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu, datowane jest przez badaczy na 1. połowę XVIII wieku. Strój, złożony z długiego kaftana i krótkich spodni, został zakonserwowany i opisany przez Barbarę Bazielich w katalogu ubiorów dziecięcych ze zbiorów polskich muzeów oraz Annę Drążkowską w publikacji dotyczącej odzieży dziecięcej w XVII i XVIII wieku.
Kaftan określony został przez Barbarę Bazielich jako habit. Ten rodzaj ubioru znany był dobrze w 2. połowie XVIII wieku. Miał nisko umieszczoną linię stanu i boczne fałdy. Z przodu wzdłuż pół znajdowały się gęsto przyszyte guziki pełniące przede wszystkim funkcję ozdobną. Kieszenie z dużymi klapami umieszczone były wyżej niż w modnym w XVII wieku szustokorze. W 2. połowie XVIII wieku, gdy modna sylwetka uległa wysmukleniu, węższy stał się też habit, a jego poły delikatnie odchyliły się ku tyłowi. Dekolt wykończony był stójką, a rękawy wszyte gładko.
Justaucorps (szustokor) pojawił się wcześniej. Wywodzi się z mody francuskiej, był popularny w Europie od około1660 roku do połowy XVIII wieku. Posiadał różne odmiany. Długi do kolan, z szerokimi połami, był dopasowany górą. Nie miał kołnierza, przód był zapinany na dekoracyjne guziki od wycięcia przy szyi aż do dolnej krawędzi. Kieszenie były umieszczone nisko. Wąskie, sięgające za łokieć rękawy wykończone były szerokimi, ciężkimi mankietami. Początkowo szustokory szyto z sukna i obficie zdobiono galonami. Po 1700 roku modne stały się szustokory uszyte z jedwabnych, wzorzystych tkanin, dekorowane wzdłuż brzegów haftem.
Podczas pracy nad rekonstrukcją ubranka, analizując portrety i zachowane przykłady ubiorów męskich, odniosłam wrażenie, że strój może być starszy. Na Portrecie rodzinnym namalowanym przez Jana van Kessla II w 1679 roku (Muzeum Narodowe w Warszawie) przedstawiony jest chłopiec w jasnobrązowym ubranku o niemal identycznym kroju.
W zbiorach Rüstkammer w Dreźnie przechowywany jest ubiór datowany na 1678 rok o analogicznym kroju. Ma on bogatsze zdobienia, ale sposób zapięcia i wszycia kieszeni jest taki sam jak w naszym ubranku.
Badania nad ubiorem chłopięcym, które przeprowadziłam podczas pobytu studyjnego w Magazynie Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu, w dniach 4–5 maja 2017 roku, obejmowały:
  • analizę tkaniny: struktura splotowa tkaniny wierzchniej i podszewki, szerokość brytu, ustalenie oryginalnej kolorystyki;
  • analizę sposobu szycia: łączenia poszczególnych części ubioru, szwy, wykończenia, pasmanteria, zapięcia;
  • analizę i dokumentację kroju: stan zachowania oryginalnych szwów, zdejmowanie formy i porównanie jej z krojem zachodnich ubiorów męskich typu justaucorps i habit, dokumentacja fotograficzna i rysunkowa, pomiary oraz uwagi w notatkach.
Rezultatem przeprowadzonych badań są:
  • artykuły i wykłady poświęcone ubiorom dziecięcym, sposobom szycia i wykończenia ubiorów w XVII i XVIII wieku;
  • wykonanie kopii ubranka chłopięcego z zielonego rypsu na potrzeby IV edycji projektu Wilanów dla Młodych Talentów.
Kaftan składa się z korpusu skrojonego z czterech części oraz z dwuczęściowych rękawów. Plecy przylegające do sylwetki, lekko rozszerzające się od pasa w dół, zszyte są z dwóch części tkaniny.
Po bokach i z tyłu znajdują się pionowe rozcięcia o długości około 15 cm, sięgające od dolnej krawędzi ubrania nieco powyżej kieszeni. Poły przodu krojone są prosto, po bokach lekko rozszerzają się od pasa w dół. Pod szyją wycięty jest półokrągły dekolt, wtórnie wykończony lamówką.
Z przodu kaftan zapinany jest na drobne pasmanteryjne guziczki biegnące w jednym rzędzie wzdłuż krawędzi prawej poły od owalnego podkroju pod szyją aż do dolnego brzegu. Guziczków pierwotnie było 30, obecnie zachowanych jest 19. Wzdłuż brzegu lewej poły znajdują się odpowiadające guziczkom poziome dziurki obszyte jedwabnym sznureczkiem. Osiem dolnych służy jedynie do ozdoby. Po obu stronach zapięcia, dosyć nisko wszyte są poziomo kieszenie. Kieszenie ozdobione są pasmanteryjnymi guziczkami, po osiem sztuk na każdej kieszonce, wszystkie są zachowane.
Na klapkach kieszonek naszyte są sznureczki jedwabne imitujące dziurki, w ilości odpowiadającej guziczkom – po osiem na każdej klapce. Rękawy zakończone są szerokimi, wywiniętymi mankietami podszytymi jedwabną taftą.
Krawędzie mankietów, pionowe rozporki oraz kieszenie wykończono taśmą pasmanteryjną o szerokości około 2 cm. Jest to galon wykonany ze srebrnych nici. Wszystkie pozostałe krawędzie kaftana (prócz mankietów i wykroju pod szyją) obszyte są tasiemką pasmanteryjną o szerokości około 3–4 mm w postaci warkocza wykonanego ze srebrnych nici. Być może taka wąska tasiemka biegła pierwotnie wokół małego, owalnego wykroju pod szyją. Obecnie dekolt zabezpieczony jest współczesną lamówką. Nici użyte do wykonania taśm oraz guziczków pasmanteryjnych są zróżnicowanej grubości. Wewnątrz mają tzw. duszę – jedwabną nić, wokół której owinięty jest wąski pasek cienkiej srebrnej blaszki.
Przy dolnych rozcięciach kaftana pomiędzy zdobieniem szeroką a wąską pasmanterią naszyte są poziomo sznureczki jedwabne odpowiadające stylem i gęstością naszycia dziurkom przy guziczkach.
Spodnie należące do kompletu z kaftanem tworzą z nim stylistyczną całość pod względem doboru tkanin i dekoracji.
Mają szerokie, proste nogawki sięgające kolan. Nogawki posiadają boczne rozcięcia o długości około 13 cm. W talii ujęte są w pasek zapinany z przodu na dwa pasmanteryjne guziczki, takie same jakie zdobią kaftan. Z tyłu w pasie regulowane są wiązaniem na tasiemkę.
Spodnie mają pod paskiem wszyty lekko zmarszczony prostokątny kawałek tafty i odpowiadający jej fragment podszewki z cieńszego lnu. Rozcięcia nogawek wypełnione są taką samą przymarszczoną cienką taftą jedwabną, która widoczna jest również spod dolnych krawędzi głównych, rypsowych nogawek. Te przedłużenia z tafty wiązane są na jedwabne sznureczki. Zdaniem badaczy są to ślady przeróbek, które miały na celu przedłużenie spodni o kilka centymetrów. Kiedy zobaczyłam zabytek też byłam tego pewna. Podczas szycia zaczęłam mieć jednak inne zdanie i waham się co do przekonania o sztukowaniu spodni. Spodnie mają mianowicie wszyte dwie kieszonki wpuszczane w szwy po bokach.
Kieszonki wykrojone są z grubego lnu – tego samego, który użyty jest na całe ubranko. Wszyte są one wewnątrz obu podszewek od górnego paska w pasie i nie są sztukowane. Nie widać śladów wyprucia ich z niższej części spodenek i przeszywania wyżej. Wyglądają na wszycie pierwotne. Myślę, że wstawka z cienkiej tafty i cieńszej podszewki pod nią mogła być zrobiona celowo, by zmniejszyć grubość spodni w pasie na ciele drobnego, małego dziecka. Nie zapominajmy, że w spodnie wkładana była jeszcze koszula, a na spodniach pod kaftanem noszona była kamizelka.
Z przodu spodni, na nogawkach umieszczone są dwie kieszenie, analogiczne jak na kaftanie:
wszyte poziomo, ozdobione pasmanteryjnymi guziczkami, po pięć sztuk na każdej kieszonce. Brakuje jednego guziczka. Guziczki są takie same jak te przy kaftanie. Na klapkach kieszonek naszyte są sznureczki jedwabne imitujące dziurki, w ilości odpowiadającej guziczkom – po pięć na każdej klapce.
Krawędzie nogawek, pionowe rozcięcia oraz poziome kieszenie wykończono taśmą pasmanteryjną o szerokości około 2 cm. Jest to galon wykonany ze srebrnych nici – taki sam, jaki został użyty w dekoracji kaftana. Na prawej części spodni widoczne są ubytki w galonie przy dolnym zdobieniu kieszonki oraz przy przednim odcinku rozcięcia nogawki. Krawędzie klapek na kieszonkach obszyte są tasiemką pasmanteryjną o szerokości około 3–4 mm w postaci warkocza wykonanego ze srebrnych nici, tak samo jak kieszonki kaftana. Dodatkowo spodnie posiadają doszyte przy pasie po lewej stronie z przodu i z tyłu paski. Barbara Bazielich opisała je jako rypsowe szeleczki, na których utrzymywano spodnie. Ośmielę się przedstawić inną koncepcję: są to raczej rapcie do kordzika czy innej miniatury broni białej, lub też pewnego rodzaju podkładka pod rapcie. Świadczyć o tym może kształt, w jaki układają się doszyte paski oraz fakt, że nie ma śladów po doszyciu podobnych z drugiej strony spodni. Po wtóre, patrząc na tył spodni widzimy widoczne ślady przetarcia na oryginalnej tkaninie w miejscu, gdzie zapewne zwieszał się dziecięcy kordzik. Widać przetarcie zarówno na tak zwanej przeze mnie podkładce oraz na nogawce spodni. Wewnątrz spodni znajdują się doszyte w pasie tasiemki. Być może służyły one do przywiązywania spodni do wewnętrznej podszewki kamizelki, która według ówczesnej mody powinna być w komplecie naszego ubranka.
Zarówno kaftan, jak i spodnie posiadają podszewkę z płótna lnianego o dość grubym splocie, zszywaną wraz z tkaniną wierzchnią. Kaftan posiada dodatkowo podszewkę konserwatorską z atłasu w kolorze jasnego różu. Przy bliższej analizie oryginału znalazłam fragmenty oryginalnej różowej podszewki, którą podszyty był zarówno kaftan, jak i spodenki.
Całość rekonstrukcji wykonałam ręcznie. Użyłam następujących ściegów: proste przed igłą, za igłą, obrzucane. Jako tkaninę zewnętrzną zastosowałam ryps jedwabny, farbowany na odpowiedni kolor. Na podszewkę środkową użyłam ręcznie tkanego lnu o grubym splocie, farbowanego na odpowiedni odcień zieleni. Podszewkę kaftana uszyłam z jasnoróżowego jedwabnego atłasu. Na podszewkę przy spodniach pod taftą w pasie i pod rapciami zastosowałam zielony len o drobnym splocie. Do podszycia mankietów kaftana oraz na doszycia nogawek spodni użyłam tafty jedwabnej w odcieniu zbliżonym do koloru rypsu. Guziki szmuklerskie oraz plecioną wąską pasmanterię wykonałam ręcznie ze srebrnych nici. Szerszą pasmanterię ze srebrnych nici wykonałam na ręcznym krośnie.
Wymiary kaftana: długość 50 cm, długość rękawów 23/29 cm, szerokość mankietów 7–8 cm, szerokość przodu 22 cm.
Wymiary spodni: długość 34 cm, obwód w pasie 52 cm, szerokość wstawki 5 cm.
© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie 2018. Wszelkie prawa zastrzeżone.
stat